Archiwum 2004-2016 » Archiwum 2014 » Wystawy czasowe » Tajemnice Wigilijnego Opłatka

 

 

 

 

 

 

Tajemnice wigilijnego opłatka

 

...Przy stole wigilijnym

Łamać się opłatkiem,

Chlebem od reszty innym,

Szczerym życzeń datkiem...

 

Paulina Hołysz, fragment wiersza „Wigilia”

 

 

Dział Etnografii Muzeum Ziemi Chełmskiej właśnie opłatkowi – anielskiemu chlebowi miłości – postanowił poświęcić tegoroczną wystawę bożonarodzeniową.

Ekspozycja „Tajemnice wigilijnego opłatka” podejmuje próbę odpowiedzi na szereg pytań związanych z jego tradycyjną symboliką i kontekstem kulturowym, m.in.: skąd pochodzi jego nazwa i zwyczaj dzielenia się opłatkiem w Wigilię?, jak dawniej je pieczono?, czy były one używane do wróżb wigilijnych, a jeżeli tak to do jakich?

Podjęcie tego tematu stało się okazją do przypomnienia dawnej tradycji wykonywania ozdób z opłatków oraz zaprezentowania tych umiejętności w praktyce. Zaproszenie do poprowadzenia pokazu w czasie otwarcia wystawy 5 grudnia i dnia następnego – w „mikołajki” przyjęła Małgorzata Pepłowska, najbardziej znana
w Polsce twórczyni ludowa, zajmująca się tą dziedziną plastyki obrzędowej.
W październiku bieżącego roku, w dowód uznania za kultywowanie tak rzadkiej sztuki, uhonorowana została nagrodą im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej”.

 

Dawniej ozdoby z opłatków – delikatne, misterne wycinanki, krzyżyki słońca, gwiazdki, kolebeczki dla dzieciątka Jezus, a także przestrzenne kule zwane „światami” lub „wilijkami”- znano i powszechnie wykonywano w wielu regionach Polski, w tym w Lubelskiem. Umieszczano je w mieszkaniach (zawieszano u powały, nad stołem wigilijnym, w pobliżu ołtarzyka domowego czy na podłażniczkach) w okresie świąt bożonarodzeniowych w celach dekoracyjnych, ale i po to by opłatek, chleb boży i święty zsyłał na dom pokój i różnorodne dobrodziejstwa. Inspiracją „światów” była zdaniem etnografa Tadeusza Seweryna sztuka sakralna – rzeźby i malowidła, na których Chrystus trzyma w dłoni kulę z zatkniętym krzyżem (w liturgii zwanej właśnie światem) jako znak panowania i władzy doskonałej, przejęty przez Kościół z kultury rzymskiego cesarstwa. Nawiązując do treści owego chrześcijańskiego symbolu opłatkowe ozdoby w sposób plastyczny wyrażały wiarę w obecność nowo narodzonego Pana i jego władzę.

Wycinanki i „światy” pojawiły się najpierw na dworach szlacheckich, jak same opłatki i obyczaj ich dzielenia, w XIX wieku występowały już i na wsi, w domach chłopskich.

 

Henryk Sienkiewicz tak opisuje izbę świąteczną w dworku na Żmudzi: gdy płomień strzelił jaśniej widać było ciemne drewniane ściany ogromnej izby z nadzwyczaj niskim belkowym sufitem. U belek wisiały na niciach różnokolorowe gwiazdki uczynione z opłatków, kręcące się w świetle.

Bohater poematu Słowackiego „Horsztyński” zaś powiada: czuję drżące listki chleba w moich dłoniach. Jak ja lubiłem niegdyś dzień Bożego Narodzenia! W tym samym pokoju z opłatków kleiłem różnokolorowe słońca, kołyski…

 

Dziś ozdoby z opłatków są rzadkością, niezwykłym zjawiskiem w polskiej plastyce obrzędowej, tym serdeczniej zapraszam do obejrzenia wystawy w chełmskim muzeum czynnej od 5 grudnia 2013 do 17 stycznia 2014 roku.

 

Wystawa ze zbiorów: Muzeum Okręgowego oraz Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach, Muzeum Lubelskiego w Lublinie, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Ziemi Chełmskiej im. W. Ambroziewicza w Chełmie, firmy „Opłatki wigilijne, Hostie, Wafle” w Koluszkach, Wytwórni opłatków „Oblatum” w Wolbromie i Klasztoru OO. Franciszkanów w Chełmie.

 

Sponsor: Nadleśnictwo Chełm

 

Zapraszamy na warsztaty wykonywania ozdób z opłatka.
Prosimy o wcześniejszą rezerwację pod nr tel. 82 565 47 84.

 

  

Organizator: Dział Etnografii

Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie

 

Scenariusz wystawy i tekst informatora: Małgorzata Podlewska-Bem

 

Komisarze wystawy: Małgorzata Podlewska-Bem i Bożena Dobosz

 

Współpraca: Ilona Sawicka, fot. Grzegorz Zabłocki